Potop+a+historia


 * **Źródło A** **

****Uczta w Kiejdanach****  H. Sienkiewicz, //Potop,// PIW, Warszawa 1982, t. l, s. 215-217.  (...) Uciszyło się zupełnie i wszystkich oczy zwróciły się na Radziwiłła, który stał, podobny do olbrzyma, z kielichem w ręku. (...)   - //Vivat Carolus Gustavus rex...//od dziś dnia łaskawie nam panujący! (...)  Lecz w sali zapanowało głuche milczenie. Pułkownicy i szlachta spoglądali na siebie przerażonym wzrokiem (...). Zgroza niewypowiedziana w połączeniu ze zdu­ mieniem odbiła się na twarzach i oczy wszystkich znów zwróciły się na Radziwiłła (...).  I tak dalej czytał pan Komorowski wśród ciszy i zgrozy, aż gdy doszedł do ustę­ pu: „...Akt ów stwierdzamy podpisami naszymi za nas i potomków naszych, przy­ rzekamy i warujemy" - szmer uczynił się w sali, jakby pierwsze tchnienie burzy wstrzą­ snęło borem. Lecz nim burza wybuchła, siwy jak gołąb pułkownik Stankiewicz zabrał głos i począł błagać:  - (...) Mości książę! nie czyń tego, czas jeszcze!... Zmiłuj się nad sobą, zmiłuj się nad nami, zmiłuj się nad Rzecząpospolitą! (...)    Wtem Stankiewicz w uniesieniu rozpaczy wyciągnął pułkownikowską buławę zza pasa i cisnął ją z trzaskiem do nóg księcia. Drugi cisnął Mirski, trzeci Józefowicz, czwarty Hoszczyc, piąty, blady jak trup pan Wołodyjowski, szósty Oskierko - i toczy­ ły się po podłodze buławy, a jednocześnie... coraz więcej ust powtarzało straszliwy wyraz: - Zdrajca!... zdrajca!...   ** Źródło ** ** B ** **** //Potop// ** ** w opinii historyka **** A. Kersten, //Sienkiewicz - „Potop" - historia,//PIW, Warszawa 1974, s. 159-162. // Adam Kersten (1930-1983), wybitny polski historyk, specjalista dziejów Polski XVII w. //  (...) Opis poddania Litwy w powieści jest więc splotem prawdy i zmyślenia, przy czym dominującą rolę trzeba przypisać właśnie zmyśleniu. Do dziś wprawdzie nie znamy całej prawdy. Nie wiemy na przykład nic prawie o szczegółowych okoliczno­ ściach towarzyszących podpisaniu 18 sierpnia 1655 roku ugody kiejdańskiej, można jednak stwierdzić, że Sienkiewicz dość dowolnie potraktował wiadomości, które posiadał..., pomijając inne, bardziej wiarygodne wersje (...).    Trudno z całą pewnością powiedzieć, czy jest to //[uczta kiejdańska]// wydarzenie historyczne, to znaczy, czy analogicznie jak pod Ujściem, rokowania o poddaniu Szwedom zakończyły się wychyleniem kielichów za zdrowie Karola Gustawa pod­ czas hucznej biesiady. W anonimowej wierszowanej //Relacji żmudzkiego wejścia i wyj­// // ścia ze szwedzkiej opieki, // przypisywanej szlachcicowi Mikołajowi Kazimierzowi Sze miotowi, oficerowi komputu litewskiego, znajduje się opis uczty, w innych jednak okolicznościach i o zupełnie innym przebiegu aniżeli w //Potopie.//(...) uczestnicy jej nie byli zaskoczeni wystąpieniem Radziwiłła ani też nie manifestowali gwałtownie przeciw zdradzie Rzeczypospolitej i króla. (...) Dodajmy, że listę dostojników biorą­cych udział w opisanej w powieści uczcie sporządził Sienkiewicz częściowo na pod­ stawie podpisów pod aktem poddańczym. (...)   Szlachta zgromadzona w Kiejdanach podpisała traktat, a wojsko znajdujące się pod Kiejdanami, choć istotnie się zbuntowało, uczyniło to nieco później, dopiero w pierwszej dekadzie września... Owa piękna scena rzucania Radziwiłłowi pod nogi pułkownikowskich buław jest więc sceną bardziej literacką niż historyczną - histo­ ria rzadziej, niżby się zdawało, jest widownią scen dramatycznych. (...)    ** Źródło C ** ** List hetmana wielkiego litewskiego księcia Janusza Radziwiłła do biskupa wileńskiego Jerzego Tyszkiewicza **  Cyt. za: W. Konopczyński, K. Lepszy, //Akta ugody kiejdańskiej 1655 r.,//„Ateneum Wileńskie", R. 10 (1935), s. 184-185.   // Extrema necessitas [Najwyższa konieczność] // i ostatniej, która przed oczyma była, zguby awersja //[niechęć] ad ea [do tego]// przywiodła nas salwowania //[ratowania]// ostatka państwa tego medią //[środkami],// których okazją zaczęta z gubernatorem inflanckim... konferencja, ale że on w żadne zgoła wdawać się nie chciał traktaty, ażebyśmy dedy cją //[poddanie się]// królowi szwedzkiemu deklarowali, respons //[odpowiedź]// jego na list nasz oryginalny WMPanu //[Waszmość Panu]// posyłam, około czego //communi [wspól­// // nie] // z ichm//[oś]//ciami, którzy tu natenczas //praesentes [obecni]// byli, //instituto concilio// // [urządziwszy zgromadzenie], // na tośmy się powinną pieczą przy zdrowiu i wolno ściach ostawać się mając zgodzili, żebyśmy jawnego, który nam od moskiewskiej lub szwedzkiej //impendebat [...jawnej, która nam od moskiewskiej... zagraża]// tym sposo­bem //evitare// mogli //interitum, et has salutis arripere rationes [uniknąć... zagłady i ta­// // kie ratunku podjąć sposoby], // które //violenta fatalis [burzliwe okoliczności losu]// i nie­uchronna podawała potrzeba. Że my na tę we wszystkim... dźwignienia samych siebie i zgubionych rzeczy //destituti modis [oszukani sposobami],// pewnemi kondycjami zgo­ dzili się [na] dedycją, które, że nam //inviolabiliter [nietykalnie]// dotrzymywać będą, // liberalissima [dobrowolne] // tenże graf Magnus uczynił //promissa [obietnice]// i upew­nienia. A iż w tymże instrumencie //religionis catholicae integritati [umocnienie religii katolickiej]...//tedy należy na... całości religii katolickiej, abyście WMPanowie //consen// //sum suum [zgodę swoją]// podpisami rąk swoich do tegoż instrumentu nieodwłocznie //testemini [poświadczyli].// W czym WMPan (...) jak najwięcej tak z duchowieństwa, jako i //ex saecularii statu [ze stanu świeckiego],// których zasiągnąć będziesz mógł, do tychże podpisów racz dysponować i przywodzić. (...)     ** Źródło D ** ** List biskupa Jerzego Tyszkiewicza do Janusza Radziwiłła ** // Tamże, // s. 186-187.  Trudną i nader węzłowatą przy posłanych kondycjach zadałeś Wasza Xiążęca Mość mój miłościwy Pan i brat kwestią, a tym trudniejszą, im do tychże kondycyj // exclusa deliberatione [odsunąwszy wahania] // mojego potrzebować raczysz podpisu.  Widząc ja i //fluctuantem tanto tempore tot et tantis malis patriam ad praesens extreme afflictam [w swoim czasie ojczyznę miodem opływającą, a obecnie do // //osta­// // teczności doprowadzoną], // i kiedybym to przynajmniej jeśli nie na oko widział, //ad// //minus// był tego //securus,// że //per haec media [tym mniej był tego pewien, że przez te środki], // które W. X. Mość //[Wasza Książęca Mość]// raczysz podawać, //nos// //et rem no// //stram salvabimus [nas i naszą sprawę ocalimy],// nie byłbym //alienus a sensu [daleki od poglądu] // W. X. Mości i od tego sposobu, którymby ostatniej ruinie jakokolwiek zapobieżeć mogło. Ale kiedy uważam, że my się komu innemu poddajemy, ante //[przed­// // tem], // aniżeli ratunek jaki widziemy i czujemy, obawiać się potrzeba, abyśmy pierwej //in mala praesentia [w złym stanie obecnym],//aniżeli //subseąuentia, in que nobis imaginamur, bona [w następstwa, które sobie wyobrażamy]// nie upadli. A z tych te są, że //per deditionem [przez poddanie się]// zniesiemy świątobliwą z Koroną, na którą //majores nostri sacrosancte [nasi przodkowie święcie]// poprzysięgli, unią, a na nas, którzy się podpiszemy, //aeternam et nulla oblivione delendam [wieczną i żadnym zapomnie­// // niem nie zmazaną plamę] // wniesiemy... i czego się za tym najbardziej obawiać po­ trzeba, poniósłszy //ignominiam [niesławę],// jeżeli ci, którzy nas //in protectionem [w pro­// // tekcję] // biorą, ratować od tego nieprzyjaciela i oswobodzić, który już //in nostra metropoli// // [w naszej stolicy] // siedzi, nie będą mogli, to my i dobre mienie, i //bonum nomen [dobre imię]// straciemy (czego uchowaj Boże). A tak //maturius [rozważniej]// w tej się //konsyde// //racji [rozważaniach]// zasadziwszy, mój jest //sensus [myśl],// czyby nie lepiej pierwej doznać szczerej przyjaźni, i tych, którzy //tendunt in nostram defensionem [uciekają// // się pod naszą obronę] // i skutecznej obrony wyparcia z granic już będącego //in visceribus [w granicach państwa]// nieprzyjaciela, a potym z niemi //ad pacta [do układów]// przystępować (...).  Druga konsyderacja, że punkta tych kondycyj same sobie //in// //multis contradicunt [w wielu sprawach przeczą] ..., // bo w nich wątpliwa tak //religionis catholicae in integro// //[religii katolickiej nienaruszalność],// jako //et jurium ac libertatum conservandarum// przynoszą //certitudinem [pewność utrzymania praw i swobód].// <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 0cm 0.5pt 0pt 0.95pt; text-align: justify; text-indent: 17.05pt;"> Trzecia jest u mnie nie mniejsza przyczyna zatrzymania się //tantisper a subscrip// // tione [tak długo od podpisu]. // <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 0cm 0.6pt 0pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 18pt;"> Posłany od W. X. Mości do Króla Imci pan Stankiewicz, pisarz W. X. Litewskiego, z którego kiedy W. X. Mość wyrozumiesz, jako znośna jest siłom koronnym i nie­straszna szwedzka potencja, jako i gromadny żołnierz //et publicus nobilitatis motus// // [szlacheckie pospolite ruszenie] // garnie się co żywo do Pana, jako ci panowie, którzy // minus deliberate [mniej rozważnie] // przysięgli..., jako i sami Szwedzi, //seducti [ode­ pchnięci] // płochością tychże panów, //recedunt [odchodzą]// od swej imprezy i czego się po łasce Bożej spodziewać możemy, mogą być nam na pomocy, //justis conditionibus [na sprawiedliwych warunkach]// pokój z nami postanowiwszy. Kiedy te wszystkie// comissa [informacje] // jmci pana pisarza W. X.//Mci innotescent [staną się wiadomymi],// rozumiem, że i W. X. Mość odmienisz //eo in passu [w tym momencie]// zdanie swoje //et// // pro innata et prudentissima dexteritate iisdem mediis et modis [i dla najroztropniej­ szej zręczności tymi samymi środkami i sposobami] // zatrzymasz i Szweda do dalszych konferencyj i paktów w przyjaźni, i tymczasem choć za Berezynę z stolicy i granic litewskich wyprawisz Moskala //et Deus a quo recte procedunt consilia et qui est langi////tor pacis et amator, non deseret [i Bóg, od którego słuszne pochodzą rady i który jest miłośnikiem pokoju, nie opuści] // Króla JMci pana naszego miłościwego, i jako //ipsius// // dextera [jego prawica] // wprowadziła JKMość //[Jego Królewska Mość]// na tron państw sobie powierzonych, tak taż sama obroni od nieprzyjaciół //et stabiliet regnum [zacho­// // wa panowanie, królestwo] // Króla JMci //in florentes aeternitates [na kwitnącą wiecz­// // ność]. // Więc kiedy na koniec inaczej być nie może, aby to jednak //sit longe a nobis [było// // z dala od nas], // życzę. Subskrypcja moja nie uciecze //et consulendo rebus Ecclesiae ac// // Religionis Sanctae [Podpis mój... dla pomocy sprawom Kościoła i świętej religii], // uczy­ nię to co i drudzy, w czym //omni meliori modo [wszelkim dobrym sposobem]// znaszać się z W. X. Mcią poruczyłem jmci księdzu kustoszowi wileńskiemu i jmci księdzu Wołłowiczowi, zostającym na ten czas w obozie. Łasce się natenczas W. X. Mości i bratu oddaję pilno.

Źródło E
// Tamże, // s. 185. <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; line-height: 11.05pt; margin: 11.5pt 1.1pt 0pt 0.25pt; text-align: justify;">// Wincenty Gosiewski (między1625 a1629-1662), podskarbi wielki litewski i hetman polny // // litewski; w czasie potopu początkowo zwolennik króla szwedzkiego, potem wystąpił prze //// ciw niemu; doprowadził do zawarcia traktatów welawsko-bydgosłdch; w 1662 r. opowie­ //// dział się po stronie króla, za co został rozstrzelany przez skonfederowane wojsko litewskie, // // wrogie polityce dworu. // <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 4.7pt 2.05pt 0pt 0cm; text-align: justify; text-indent: 17.05pt;"> Lubośmy po złym rządzie w Rzeczypospolitej naszej zawsze domyślawać się mogli, że żadnych sił nie mającym inszy //salvandi superesse// nie mógł //modus [sposób// // ratowania nie wydawał się lepszy], // jedno //alterutri oppugnantium deditio [poddanie się jednemu z dwóch atakujących],// ale teraz osobliwie z jednej strony otoczonym od Moskwy i zwojowanym, z drugiej siłami szwedzkiemi ogarnionym, kiedy //uterąue// // [każdy z nich] // surowym bardziej niżeli łaskawym //subiectionem [podstawionym]// przez posły //urgebant [nie dawał spokoju]// rozkazaniem a od JKM-ci nic jeno //spes non appa// // rebat // ratunku //ulla [nie ukazuje się żadna nadzieja],// ale i nic wiadomości żadnej, jeno złe i //ruinas [ruiny]// Korony ogłaszające... rzucić się musiało //contractum et aequ// //iores acceptare conditiones [zawrzeć należało umowę i sprawiedliwsze przyjąć wa­ runki], // któremiby się //religio catholica cum ecclesiis et earum immunitatibus [religia// // katolicka ze swobodami Kościoła], // tudzież //vitae securitas libertasąue avita conservavi// mogła, //non sine spe redeundi in pristina [bezpieczeństwo życia i wolność odziedzi­// // czona po przodkach zachowana być mogła, nie bez nadziei odzyskania w przyszłości wolności]..., // do którego że i WMPan //subscribere [podpisać się]// zechcesz, //consulendo// // statui ecclesiastico [dla dopomożenia stanowi duchownemu], // ponieważ mię do tego //post// //omnes// // praesentes traxit [zmusza wzgląd na wszystkich obecnych] // (...). **Źródło F** ** Opinia polskiego historyka o Karolu X Gustawie ** <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: right; text-indent: 13.3pt;"> Cyt. za: P. Englund, //Niezwyciężony,//t. 1, s. 373, Gdańsk 2004 <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 0cm 0cm 0pt; text-align: justify; text-indent: 13.3pt;"> Dostępny dla wiernych mu obywateli, uprzejmy, łatwo speł­ niający prośby, nie omieszkał przy każdej okazji schlebiać Polakom; chwalił nawet duchowieństwo, chociaż niewielu duchownych skłaniało się uznać jego władzą; wobec przedstawi­ cieli wszystkich klas okazywał grzeczność i sprawiedliwość. Skargi na nieustanne i niezgodne z prawem zachowania szwedz­ kich urzędników i żołnierzy wprawiały go w zmieszanie; król przepraszał za brak wiedzy na ten temat, dziękował za powia­ damianie go o tych faktach, okazywał żywe współczucie, a głów­ ną winę przypisywał stronie szwedzkiej. Karol Gustaw obiecy­ wał nawet zadośćuczynienie krzywd i rzeczywiście: ogłaszał publicznie kary nałożone na sprawców.
 * List hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego **** do biskupa Jerzego Tyszkiewicza **

<span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 37.2pt 0.1pt 0pt 0cm; text-align: center;"> ** Ćwiczenia ** 1. Przeczytaj i porównaj źródła A i B:   <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 0.95pt 0cm 0pt 54.5pt; text-indent: -16.3pt;"> a) W jaki sposób zgromadzeni zareagowali - według Sienkiewicza - na to­ ast księcia hetmana Janusza Radziwiłła?   <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 1.2pt 0cm 0pt 54.5pt; text-indent: -16.3pt;"> b) Porównaj tekst literacki z naukowymi ustaleniami historyka. Wyciągnij wnioski. 2. Porównaj źródła C, D, E:   <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 1.2pt 0cm 0pt 54.6pt; text-indent: -16.1pt;"> a) Jaki obraz kryzysu na Litwie przedstawili hetmani Radziwiłł i Gosiewski? Porównaj informacje z wiedzą pozaźródłową.  <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 1.7pt 0cm 0pt 54.6pt; text-indent: -16.1pt;"> b) W jaki sposób hetmani umotywowali konieczność zawarcia porozumie nia ze Szwecją i na jakich zasadach? Oceń ich postawę. c) Do czego Radziwiłł namawiał biskupa Tyszkiewicza? <span style="background: none repeat scroll 0% 0% white; margin: 1.7pt 0cm 0pt 54.6pt; text-indent: -16.1pt;"> d) Jakiej odpowiedzi udzielił biskup księciu Radziwiłłowi? Jakie wysunął argumenty? Oceń ich wartość w świetle późniejszych wydarzeń „poto pu" (wykorzystaj wiedzę pozaźródłową).   e) Oceń postawę biskupa.   3. Na podstawie źródła F scharakteryzuj politykę Karola X Gustawa wobec Polaków.