Boże+Narodzenie+dawniej+i+dziś

=Wigilia Bożego Narodzenia dawniej i dziś=

Słowem wstępu
W polskiej tradycji najbardziej uroczystym i wzruszającym wieczorem w roku jest wieczór Wigilijny, rozpoczynający święta Bożego Narodzenia. Na przestrzeni wieków zwyczaje ludowe i obrzędy religijne różnych wyznań, narodowości i kultur łączyły się ze sobą, scalały, następnie zanikając lub wzbogacając się tworzyły nowe zwyczaje, obecne w dzisiejszych czasach. Nazwę wigilia Kościół katolicki przejął z terminologii starożytnego Rzymu [łac.vigiliae - nocne czuwanie], w którym nazywano tak czwartą część nocnego czuwania straży. Wczesne chrześcijaństwo określało wigilią nabożeństwa nocne lub wieczorne przed ważniejszymi świętami. Obecnie w Polsce słowo wigilia odnosi się do dnia poprzedzającego Boże Narodzenie, do uroczystej kolacji, również do dnia poprzedzającego większą uroczystość. Kościół katolicki, zwalczając pozostałości pogańskich wierzeń, był bardzo tolerancyjny wobec ludowych zwyczajów świątecznych. Dawnym zwyczajom nadawał nowy sens, przyjął dawne formy ale wypełnił je własną treścią.

Obrzędowość
Święta pogańskie mające wpływ na współczesną obrzędowość Bożego Narodzenia: > //Z każdej potrawy odkładają po łyżce dla bydła. Po wieczerzy odwiedzają oborę, pasiekę... Bydłu niosą jadło z wieczerzy z opłatkiem kolorowym... Tyś gospodynią, Jaguś, to prawo twoje rozdzielić między wszystkie. Darzyć cię będą lepiej i nie chorować; jeno jutro rano doić nie można, aż wieczorem, straciłyby mleko. Jagna połamała opłatek na pięć części i przychylając się nad każdą krową, czyniła krzyż święty między rogami, a wtykała po kawąłku w gębule, na szerokie, ostre ozory...//
 * Antyczne Saturnalia** ku czci staroitalskiego boga rolnictwa i zasiewów, Saturna, obchodzone od 17 grudnia
 * 1) domy rzymskie dekorowano zielenią a do wnętrza wnoszono zielone drzewko
 * 2) wszyscy świętowali, bawili się, spędzali czas beztrosko
 * 3) następowało zbratanie stanów: panów i niewolników
 * 4) dozwolone były figle i psoty
 * Pogańskie święta na cześć zmarłych** obchodzone w starożytnym Rzymie 23 grudnia, u Słowian 24 grudnia
 * 1) przekonanie, że na ziemi zjawiają się dusze zmarłych związane było z urządzaniem stypy zadusznej
 * 2) niedozwolone były kłótnie, płacz i smutek oraz pożyczanie czegokolwiek od sąsiadów
 * 3) troska o ogień i całonocne podtrzymywanie go w piecu
 * 4) palenie świateł
 * 5) wiara, że dusze zmarłych przyjmują postać ptaków, zwierząt ale też i ludzi, stąd w tym dniu nie należy nikomu odmówić gościny
 * 6) zapraszanie zwierząt na ucztę, też obrzędowe karmienie ptaków i bydła w tę noc. Władysław Reymont tak pisał w Chłopach:

Dawniej i dziś
Powyższa animacja ukazuje najważniejsze zmiany w formie obrzędowości Wigilii Bożego Narodzenia. Jak łatwo zauważyć jedne elementy zostały zastąpione innymi, jednak, jak to zostanie opisane, ich znaczenie nie uległo zmianie, trudniej je tylko odczytać.

Wieczerza wigilijna
Tradycje wigilijne: > Pisze o tym Władysław Reymont w Chłopach: > //... A chociaż głodni byli, boć to dzień cały o suchym chlebie, a pojadali wolno i godnie... Jedli długo i mało kiedy jeśli tam które rzekło jakie słowo, więc ino skrzybot łyżek o wręby się rozlegał i mlaskanie...// > //Stary zwyczaj w tym mają chrześcijańskie domy > Na Boże Narodzenie po izbie słać słomę, > że w stajni Święta Panna leżała połogiem...// > (Wacław Potocki Boże Narodzenie) > //Niektórzy, kiedy wilię jeść mają, na stole słomę rozpościerają, a na onę słomę obrus kładą i potym one słomą drzewa sadowe wiążą. Drudzy to też w zwyczaju mają, że w wilię w donicach po kąciech mak to tam, to sam rzucają...//
 * 1) kolacja składa się z potraw postnych, stąd inna nazwa: postnik, pośnik
 * 2) do wieczerzy zasiada parzysta liczba osób [nieparzysta wróży śmierć jednego z biesiadników
 * 3) wigilia rozpoczyna się wspólną modlitwą i do końca ma charakter uroczysty i poważny
 * 4) nikomu, oprócz gospodyni, nie wolno wstawać od stołu ani rozmawiać
 * 1) liczba obrzędowych potraw powinna być nieparzysta, od 5 do 13
 * 2) należy skosztować każdej z podanych potraw
 * 3) ważne jest staranne przygotowanie izby jadalnej i nakrycie stołu
 * 1) stół musi być nakryty śnieżnobiałym obrusem, pod którym umieszcza się siano. ks. Gdacjusz tak pisał:
 * 1) w rogach izby należało ustawić snopy z czterech zbóż, wierzono, że w nich mieści się cały urodzaj
 * 2) do kolacji należy zasiąść, kiedy na niebie pojawi się pierwsza gwiazdka

Symbolika:
 * nieparzysta liczba potraw - urodzaj w następnym roku
 * słoma - miejsce narodzin Jezusa
 * siano - miejsce narodzin Jezusa
 * jabłka - ochrona przed bólem gardła
 * świerk, jodła, sosna - życiodajne moce
 * jedno puste nakrycie - dla zbłąkanych dusz, dziś dla niespodziewanych gości

Opłatek
Najważniejszym momentem wieczerzy wigilijnej jest dzielenie się opłatkiem. Henryk Sienkiewicz w Potopie tak opisuje ten zwyczaj:

//...A w twierdzy, przy stołach okrytych sianem, oblężeni łamali się opłatkami... Życzyli sobie tedy wzajem pomyślności, długich lat lub niebieskiej korony i taka ulga spadła na wszystkie serca, jakby już bieda minęła.// W innych krajach zwyczaj ten nie jest znany, a dla każdego Polaka ma on znaczenie niemal mistyczne. Dzielenie się opłatkiem rozpoczyna zawsze pan domu lub w zastępstwie jego najstarszy syn. Następnie wszyscy łamią się opłatkiem składając sobie życzenia i żegnając się znakiem krzyża.

Choinka
Strojenie choinki to najmłodszy zwyczaj wigilijny. Gloger w Encyklopedii staropolskiej napisał:

//Za tzw. czasów pruskich, tj. w latach 1795 - 1806, przyjęto w Warszawie od Niemców zwyczaj w Wigilię Bożego Narodzenia ubierania dla dzieci sosenki lub jodełki orzechami, cukierkami, jabłuszkami i mnóstwem świeczek woskowych... Kościół początkowo niechętny temu zwyczajowi, przyjął go i nadal symbolikę biblijnego drzewa wiadomości dobra i zła. Choinka wyparła wcześniejsze wigilijne przybrania w formie zawieszonego pod sufitem wierzchołka sosny, zwanego: podłaźniczką, wiechą, jutką. Miały one chronić dom i jego mieszkańców od złych mocy. Przystrajano je ozdobami z opłatków, jabłkami i orzechami. Tak więc od Niemców pochodzi tylko tradycja choinki stojącej, zamiast naszej wiszącej, która jest o wiele starszym polskim zwyczajem.//

Symbolika choinki
 * ====Chrześcijańska====
 * 1) choinka - wieczna zieleń, nadzieja nieba
 * 2) świece - narodziny światłości świata (Chrystusa), też pradawny kult ognia
 * 3) łańcuchy - wąż kusiciel
 * 4) jabłka - owoce z raju
 * 5) gwiazda na czubku - gwiazda betlejemska
 * ====Pogańska====
 * 1) orzechy i jabłka - pokarm dla zmarłych
 * 2) jabłka - ochrona przed chorobami, pomoc w miłości
 * 3) orzechy - kojarzenie małżeństw, miłość erotyczna
 * 4) zabawki z wydmuszek - odradzające się życie, płodność i dobrobyt



Prezenty
Bardzo stary zwyczaj, związany z rzymskimi Saturnaliami. Prezenty wręczane są wówczas, gdy na niebie pojawi się pierwsza gwiazdka.

Szopki
Pomysł urządzania szopek przypisuje się św. Franciszkowi z Asyżu. Do Polski zwyczaj ten zawędrował w XIII wieku. Dziś najbardziej popularne są szopki krakowskie, bardzo dokładnie odtwarzające architekturę starego Krakowa. W Warszawie chętnie odwiedzana jest szopka na ul. Dewajtis:

Kolędy i pastorałki
Najpiękniejszym zwyczajem bożonarodzeniowym jest śpiewanie kolęd - pieśni wesela, szczęścia, radości. Kolędy przeszły ogromną ewolucję literacką. Wg tradycji autorem pierwszej był św. Franciszek z Asyżu; do Polski przywędrowały te pieśni najprawdopodobniej w XIV wieku. Złotym okresem polskiej kolędy był wiek XVII i pierwsza połowa XVIII. Nazwa kolęda jest stosunkowo nowa i oznacza każdą pieśń o tematyce bożonarodzeniowej, o charakterze kościelnym i świeckim. Dawniej śpiewali ją wszyscy, bez względu na pochodzenie, wykształcenie, stan majątkowy czy wiek. Dzisiaj jest podobnie. Można jednak pokusić się o stwierdzenie, że największą popularnością kolędy cieszą się wśród dzieci: przykładem jest fragment pieśni media type="file" key="koleda.mp3"

Pasterka
Noc wigilijna, wbrew temu, co mówi kolęda, nie była ani cicha ani spokojna. Wierzono bowiem, że po ugoszczeniu dusz zmarłych należy wypędzić je z domu. Robiono to hałasując przy tym co niemiara: strzelano z rusznic, rzucano petardy, bito w garnki. Późnym wieczorem udawano się na pastrekę, która była pierwszą mszą Bożego Narodzenia [ważne było, aby przynajmniej jedna osoba z rodziny wzięła w niej udział]. Po pasterce mężczyźni chodzili po podłazach, czyli odwiedzali krewnych i sąsiadów, składali życzenia obsypując gospodarzy zbożem. Mówiono:

Na szczęście, na zdrowie, na to Boże Narodzenie... żeby się darzyło w komorze, oborze, wszędzie, daj Boże...

Potrawy wigilijne

 * ====W dawnych czasach====
 * 1) potrawy przyrządzone z ściśle określonych produktow: fasoli, grochu, bobu, kaszy, jabłek, orzechów i miodu, ryb
 * 2) wyraźna różnica w kuchni ludowej i szlacheckiej
 * ====Współcześnie====
 * 1) połączenie tradycji ludowych jak i szlacheckich
 * 2) karp - królem wigilijnego stołu

Bibliografia

 * Rudzka Anna Kolędy i pastorałki od A do Z Warszawa 2003
 * Szymanderska Hanna Polskie tradycje świąteczne Warszawa 2003
 * Szymanderska Hanna Wigilia Warszawa 2006
 * Zadrożyńska Anna Świętowania polskie Warszawa 2002

Opracowanie
Katarzyna Lipska