Herbert

Zbigniew Herbert 1924 - 1998

 * Pan Cogito a ruch myśli [[image:herbert.jpg align="right"]]
 * Dlaczego klasycy
 * Dawni Mistrzowie
 * Pan Cogito a pop
 * Pan Cogito o cnocie
 * Pan Cogito o postawie wyprostowanej
 * Przesłanie Pana Cogito
 * Potwór Pana Cogito
 * Co myśli Pan Cogito o piekle
 * Stary Prometeusz
 * Tren Fortynbrasa
 * Domysły na temat Barabasza

Pan Cogito a ruch myśli
Myśli chodzą po głowie mówi wyrażenie potoczne wyrażenie potoczne przecenia ruch myśli większość z nich stoi nieruchomo pośrodku nudnego krajobrazu szarych pagórków wyschłych drzew czasem dochodzą do rwącej rzeki cudzych myśli stoją na brzegu na jednej nodze jak głodne czaple ze smutkiem wspominają wyschłe źródła kręcą się w kółko w poszukiwaniu ziaren nie chodzą bo nie zajdą nie chodzą bo nie ma dokąd siedzą na kamieniu załamują ręce pod chmurnym niskim niebem czaszki [|↑]

Dlaczego klasycy
1 w księdze czwartej Wojny Peloponeskiej Tukidydes opowiada dzieje swej nieudanej wyprawy

pośród długich mów wodzów bitew oblężeń zarazy gęstej sieci intryg dyplomatycznych zabiegów epizod ten jest jak szpilka w lesie

kolonia ateńska Amfipolis wpadła w ręce Brazydasa ponieważ Tukidydes spóźnił się z odsieczą

zapłacił za to rodzinnemu miastu dozgonnym wygnaniem

exulowie wszystkich czasów wiedzą jaka to cena

2

generałowie ostatnich wojen jeśli zdarzy się podobna afera skomlą na kolanach przed potomnością zachwalają swoje bohaterstwo i niewinność

oskarżają podwładnych zawistnych kolegów nieprzyjazne wiatry

Tukidydes mówi tylko że miał siedem okrętów była zima i płynął szybko

3

jeśli tematem sztuki będzie dzbanek rozbity mała rozbita dusza z wielkim żalem nad sobą

to co po nas zostanie będzie jak płacz kochanków w małym brudnym hotelu kiedy świtają tapety [|↑]

Dawni Mistrzowie
Dawni Mistrzowie obywali się bez imion

ich sygnaturą były białe palce Madonny

albo różowe wieże di citta sul mare

a także sceny z życia della Beata Umilita

roztapiali się w sogno miracolso crocifissione

znajdowali schronienie pod powieką aniołów za pagórkami obłoków w gęstej trawie raju

tonęli bez reszty w złotych nieboskłonach bez krzyku przerażenia bez wołania o pamięć

powierzchnię ich obrazów są gładkie jak lustro

nie są to lustra dla nas są to lustra wybranych

wzywam was Starzy Mistrzowie w ciężkich chwilach zwątpienia

sprawcie niech spadnie ze mnie wężowa łuska pychy

niech pozostanę głuchy na pokuszenie sławy

wzywam was Dawni Mistrzowie

Malarzu Deszczu Manny Malarzu Drzew Haftowanych Malarzu Nawiedzenia Malarzu Świętej Krwi [|↑]

Pan Cogito a pop
1 W czasie koncertu pop pan Cogito rozmyśla nad estetyką hałasu

sama idea owszem pociągająca

być bogiem to znaczy ciskać gromy

albo mniej teologicznie połknąć język żywiołów

zastąpić Homera trzęsieniem ziemi Horacego kamienną lawiną

wydobyć z trzewi to co jest w trzewiach przerażenie i głód obnażyć drogi pokarmu obnażyć drogi oddechu obnażyć drogi pożądania grać na czerwonym gardle oszalałe pieśni miłosne

2 kłopot polega na tym że krzyk wymyka się formie jest uboższy od głosu który wznosi się i opada

krzyk dotyka ciszy ale przez ochrypniecie a nie przez wolę opisania ciszy

jest jaskrawie ciemny z niemocy artykulacji

odrzucił łaskę humoru albowiem nie zna półtonów

jest jak ostrze wbite w tajemnicę lecz nie oplata się wokół tajemnicy nie poznaje jej kształtów

wyraża prawdę uczuć z rezerwatów przyrody

szuka utraconego raju w nowych dżunglach porządku

modli się o śmierć gwałtowną i ta mu zostanie przyznana

[|↑]

Pan Cogito o cnocie
1 Nic dziwnego że nie jest oblubienicą prawdziwych mężczyzn generałów atletów władzy despotów przez wieki idzie za nimi ta płaczliwa stara panna w okropnym kapeluszu Armii Zbawienia wyciąga z lamusa portret Sokratesa krzyżyk ulepiony z chleba stare słowa - a wokół huczy wspaniałe życie rumiane jak rzeźnia o poranku

prawie ją można pochować w srebrnej szkatułce niewinnych pamiątek jest coraz mniejsza jak głos w gardle jak brzęczenie w uchu 2 mój Boże żeby ona była trochę młodsza trochę ładniejsza szła z duchem czasu kołysała się w biodrach w takt modnej muzyki może wówczas pokochaliby ją prawdziwi mężczyźni generałowie atleci władzy despoci żeby zadbała o siebie wyglądała po ludzku jak Liz Taylor albo Bogini Zwycięstwa ale od niej wionie zapach naftaliny sznuruje usta powtarza wielkie – Nie nieznośna w swoim uporze śmieszna jak strach na wróble jak sen anarchisty jak żywoty świętych

[|↑]

Pan Cogito o postawie wyprostowanej
1 W Utyce obywatele nie chcą się bronić

w mieście wybuchła epidemia instynktu samozachowawczego

świątynię wolności zamieniono na pchli targ

senat obraduje nad tym jak nie być senatem

obywatele nie chcą się broniś uczęszczają na przyspieszone kursy padania na kolana

biernie czekają na wroga piszą wiernopoddańcze mowy zakopują złoto

szyją nowe sztandary niewinnie białe uczą dzieci kłamać

otworzyli bramy przez które wchodzi teraz kolumna piasku

poza tym jak zwykle handel i kopulacja

2 Pan Cogito chciałby stanąć na wysokości sytuacji

to znaczy spojrzeć losowi prosto w oczy

jak Katon Młodszy patrz Żywoty

nie ma jednak miecza ani okazji żeby wysłać rodzinę za morze

czeka zatem jak inni chodzi po bezsennym pokoju

wbrew radom stoików chciałby mieć ciało z diamentu i skrzydła

patrzy przez okno jak słońce Republiki ma się ku zachodowi

pozostało mu niewiele właściwie tylko wybór pozycji w której chce umrzeć wybór gestu wybór ostatniego słowa

dlatego nie kładzie się do łóżka aby uniknąć uduszenia we śnie

chciałby do końca stać na wysokości sytuacji

los patrzy mu w oczy w miejsce gdzie była jego głowa [|↑]

Przesłanie Pana Cogito
Idź dokąd poszli tamci do ciemnego kresu po złote runo nicości twoją ostatnią nagrodę idź wyprostowany wśród tych co na kolanach wśród odwróconych plecami i obalonych w proch

ocalałeś nie po to aby żyć masz mało czasu trzeba dać świadectwo

bądź odważny gdy rozum zawodzi bądź odważny w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy

a Gniew twój bezsilny niech będzie jak morze ilekroć usłyszysz głos poniżonych i bitych

niech nie opuszcza ciebie twoja siostra Pogarda dla szpiclów katów tchórzy - oni wygrają pójdą na twój pogrzeb i z ulgą rzucą grudę a kornik napisze twój uładzony życiorys

i nie przebaczaj zaiste nie w twojej mocy przebaczać w imieniu tych których zdradzono o świcie

strzeź się jednak dumy niepotrzebnej oglądaj w lustrze swą błazeńską twarz powtarzaj: zostałem powołany - czyż nie było lepszych

strzeż się oschłości serca kochaj źródło zaranne ptaka o nieznanym imieniu dąb zimowy światło na murze splendor nieba one nie potrzebują twego ciepłego oddechu są po to aby mówić: nikt cię nie pocieszy

czuwaj - kiedy światło na górach daje znak - wstań i idź dopóki krew obraca w piersi twoją ciemną gwiazdę

powtarzaj stare zaklęcia ludzkości bajki i legendy bo tak zdobędziesz dobro którego nie zdobędziesz powtarzaj wielkie słowa powtarzaj je z uporem jak ci co szli przez pustynię i ginęli w piasku

a nagrodzą cię za to tym co mają pod ręką chłostą śmiechu zabójstwem na śmietniku

idź bo tylko tak będziesz przyjęty do grona zimnych czaszek do grona twoich przodków: Gilgamesza Hektora Rolanda obrońców królestwa bez kresu i miasta popiołów

Bądź wierny Idź [|↑]

Potwór Pana Cogito
1 Szczęśliwy święty Jerzy z rycerskiego siodła mógł dokładnie ocenić siłę i ruchy smoka

pierwsza zasada strategii trafna ocena wroga

Pan Cogito jest w gorszym położeniu

siedzi w niskim siodle doliny zasnutej gęstą mgłą

przez mgłę nie sposób dostrzec oczu pałających łakomych pazurów paszczy

przez mgłę widać tylko migotanie nicości

potwór Pana Cogito pozbawiony jest wymiarów

trudno go opisać wymyka się definicjom

jest jak ogromna depresja rozciągnięta nad krajem

nie da się przebić piórem argumentem włócznią

gdyby nie duszny ciężar i śmierć którą zsyła można by sądzić że jest majakiem chorobą wyobraźni

ale on jest jest na pewno

jak czad wypełnia szczelnie domy świątynie bazary

zatruwa studnie niszczy budowle umysłu pokrywa pleśnią chleb

dowodem istnienia potwora są jego ofiary

jest dowód nie wprost ale wystarczający

2 rozsądni mówią że można współżyć z potworem

należy tylko unikać gwałtownych ruchów gwałtownej mowy

w przypadku zagrożenia przyjąć formę kamienia albo liścia

słuchać mądrej Natury która zaleca mimetyzm

oddychać płytko udawać że nas nie ma

Pan Cogito jednak nie lubi życia na niby

chciałby walczyć z potworem na ubitej ziemi

wychodzi tedy o świcie na senne przedmieście przezornie zaopatrzony w długi ostry przedmiot

nawołuje potwora po pustych ulicach

obraża potwora prowokuje potwora

jak zuchwały harcownik armii której nie ma

woła - wyjdź podły tchórzu

przez mgłę widać tylko ogromny pysk nicości

Pan Cogito chce stanąć do nierównej walki

powinno to nastąpić możliwie szybko

zanim nadejdzie powalenie bezwładem zwyczajna śmierć bez glorii uduszenie bezkształtem [|↑]

Co myśli Pan Cogito o piekle
Najniższy krąg piekła. Wbrew powszechnej opinii nie zamieszkują go ani despoci, ani matkobójcy, ani także ci, którzy chodzą za ciałem innych. Jest to azyl artystów pełen luster, instrumentów i obrazów. Na pierwszy rzut oka najbardziej komfortowy dział infernalny, bez smoły, ognia i tortur fizycznych. Cały rok odbywają się tutaj konkursy, festiwale i koncerty. Nie ma pełni sezonu. Pełnia jest permanentna i niemal absolutna. Co kwartał powstają nowe kierunki i nic, jak się zdaje, nie jest w stanie zahamować triumfalnego pochodu awangardy. Belzebub kocha sztukę. Chełpi się, że jego chóry, jego poeci i jego malarze przewyższają już prawie niebieskich. Kto ma lepszą sztukę, ma lepszy rząd - to jasne. Niedługo będą się mogli zmierzyć na Festiwalu Dwu Światów. I wtedy zobaczymy, co zostanie z Dantego, Fra Angelico i Bacha. Belzebub popiera sztukę. Zapewnia swym artystom spokój, dobre wyżywienie i absolutną izolację od piekielnego życia. [|↑]

Stary Prometeusz
Pisze pamiętniki. Próbuje w nich wyjaśnić miejsce bohatera w systemie konieczności, pogodzić sprzeczne ze sobą pojęcie bytu i losu. Ogień buzuje wesoło na kominku, w kuchni krząta się żona - egzaltowana dziewczyna, która nie mogła urodzić mu syna, ale pociesza się, że i tak przejdzie do historii. Przygotowanie do kolacji na którą ma przyjść miejscowy proboszcz i aptekarz najbliższy teraz przyjaciel Prometeusza. Ogień buzuje na kominku, na ścianie wypchany orzeł i list dziękczynny tyrana Kaukazu, któremu dzięki wynalazkowi Prometeusza udało się spalić zbuntowane miasto. Prometeusz śmieje się cicho. Jest to teraz jednyny sposób wyrażenia niezgody na świat. [|↑]

Tren Fortynbrasa
Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa I nogi rycerza w miękkich pantoflach Pogrzeb mieć będziesz żołnierski chociaż nie byłeś żołnierzem jest to jedyny rytuał na jakim trochę się znam Nie będzie gromnic i śpiewu będą lonty i huk kir wleczony po bruku hełmy podkute buty konie artyleryjskie werbel werbel wiem nic pięknego to będą moje manewry przed objęciem władzy trzeba wziąć miasto za gardło i wstrząsnąć nim trochę

Tak czy owak musiałeś zginąć Hamlecie nie byłeś do życia wierzyłeś w kryształowe pojęcia a nie glinę ludzką żyłeś ciągłymi skurczami jak we śnie łowiłeś chimery łapczywie gryzłeś powietrze i natychmiast wymiotowałeś nie umiałeś żadnej ludzkiej rzeczy nawet oddychać nie umiałeś

Teraz masz spokój Hamlecie zrobiłeś co do ciebie należało i masz spokój Reszta nie jest milczeniem ale należy do mnie wybrałeś część łatwiejszą efektywny sztych lecz czymże jest śmierć bohaterska wobec wiecznego czuwania z zimnym jabłkiem w dłoni na wysokim krześle z widokiem na mrowisko i tarczę zegara Żegnaj książę czeka na mnie projekt kanalizacji i dekret w sprawie prostytutek i żebraków muszę także obmyślić lepszy system więzień gdyż jak zauważyłeś słusznie Dania jest więzieniem Odchodzę do moich spraw Dziś w nocy urodzi się Gwiazda Hamlet Nigdy się nie spotkamy To co po mnie zostanie nie będzie przedmiotem tragedii

Ani nam witać się ani żegnać żyjemy na archipelagach A ta woda te słowa cóż mogą cóż mogą książę [|↑]

Domysły na temat Barabasza
Co stało się z Barabaszem? Pytałem nikt nie wie Spuszczony z łańcucha wyszedł na białą ulicę mógł skręcić w prawo iść naprzód skręcić w lewo zakręcić się w kółko zakręcić radośnie jak kogut On Imperator własnych rąk i głowy On Wielkorządca własnego oddechu

Pytam bo w pewien sposób brałem udział w sprawie Zwabiony tłumem przed pałacem Piłata krzyczałem tak jak inni uwolnij Barabasza Wołali wszyscy gdybym ja jeden milczał stałoby się dokładnie tak jak się stać miało

A Barabasz być może wrócił do swojej bandy W górach zabija szybko rabuje rzetelnie Albo założył warsztat garncarski I ręce skalane zbrodnią czyści w glinie stworzenia Jest nosiwodą poganiaczem mułów lichwiarzem właścicielem statków - na jednym z nich żeglował Paweł do Koryntian lub - czego nie można wykluczyć - stał się cenionym szpiclem na żołdzie Rzymian

Patrzcie i podziwiajcie zawrotną grę losu o możliwości potencje o uśmiechy fortuny

A Nazareńczyk został sam bez alternatywy ze stromą ścieżką krwi [|↑]