Monachomachia

Pieśń pierwsza
Nie wszystko złoto, co się świeci z góry, Ani ten śmiały, co się zwierzchnie sroży; Zewnętrzna postać nie czyni natury, Serce, nie odzież, ośmiela lub trwoży. Dzierżyła miejsca szyszaków kaptury - Nieraz rycerzem bywał sługa boży. Wkrada się zjadłość i w kąty spokojne; Taką ja śpiewać przedsięwziąłem wojnę. Wojnę domową śpiewam więc i głoszę, Wojnę okrutną, bez broni, bez miecza, Rycerzów bosych i nagich po trosze, Same ich tylko męstwo ubezpiecza: Wojnę mnichowską... Nie śmiejcie się, proszę, Godna litości ułomność człowiecza. Śmiejcie się wreszcie, mimo wasze śmiéchy Przecież ja powiem, co robiły mnichy. W mieście, którego nazwiska nie powiem, Nic to albowiem do rzeczy nie przyda; W mieście, ponieważ zbiór pustek tak zowiem, W godnym siedlisku i chłopa, i Żyda, W mieście - gród, ziemstwo trzymało albowiem Stare zamczysko, pustoty ohyda - Było trzy karczmy, bram cztery ułomki, Klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki. W tej zawołanej ziemiańskiej stolicy Wielebne głupstwo od wieków siedziało (…) Pieśń druga (…) Pierwszy Gaudenty, ów Gaudenty sławny, Co wstępnym bojem chciał losu probować; Skrytych fortelów nieprzyjaciel jawny, Świadom swej mocy, nie lubił próżnować; A walecznymi dziełami zabawny, Ręką, nie piórem umiał dokazować: Oko wyniosłe i postać, i cera Niezlęknionego były bohatera. Hijacynt drugi, w wdzięcznej wieku porze, Skromnie udatny, pokornie wspaniały, U sióstr zakonnych pierwszy po doktorze: Kształtny, wysmukły, hoży, okazały, Posuwistymi kroki po klasztorze Płynął; zefiry z kapturem igrały; Razem wśród rady obydwa stanęli I tak poselstwo sprawować zaczęli. Najprzód Gaudenty pozdrowiwszy żwawo: "Ojcowie - rzecze - czas pokazać światu, Kto ma z nas lepsze do nauki prawo, Czyjego dzieła zdatniejsze warsztatu. Jeśli się książek nudzicie zabawą, Jeśliście szkole nie dali rozbratu, Nam na zwycięstwo, a wam za pokutę Plac wyznaczamy - prosim na dysputę". (…) Pieśń trzecia Że dobrze myśleć o chlebie i wodzie, Bajali niegdyś mędrcy zapalczywi. Wierzył świat bajkom, lecz mądry po szkodzie, Teraz się błędom poznanym przeciwi. Już wstrzemięźliwość nie jest teraz w modzie, Piją, jak drudzy, mędrcowie prawdziwi. Miód dobrym myślom żywości udziela, Wino strapione serce rozwesela. Dały to poznać ojcy przewielebne, Skoro jak mogli, wyszli z refektarza; Wstępując w ślady swych przodków chwalebne, Pełni radości, którą trunek zdarza, Znowu na radę poszli. Tam potrzebne Sposoby, środki gdy każdy powtarza, Ojciec Gerwazy od Zielonych Świątek Taki radzenia uczynił początek: "Nie dość, ojcowie, najeść się i napić. Trzeba tu jeszcze coś więcej dokazać. Kto wie? w dyspucie możem się poszkapić. Ja radzę, żeby tę niezgodę zmazać, Trzeba się wcześnie a dobrze pokwapić. Niech z nami piją - a wtenczas ukazać Potrafim światu, o ich własnej szkodzie, Co może dzielność w największej przygodzie" "Daj pokój, bracie - rzekł ojciec Hilary - Nie zaczepiajmy rycerzów zbyt sławnych, Wierz doświadczeniu, wierz, co mówi stary: Widziałem nieraz w tej pracy zabawnych, Zbyt to są mocne kuflowe filary, Nie zdołasz wzruszyć gmachów starodawnych. Znam ja ich dobrze, zna ich brat Antoni: Pijem my nieźle, ale lepiej oni". Już dziewięć głosów było w różnym zdaniu, Gdy kolej przyszła na Elizeusza: "Żeby dogodzić waszemu żądaniu - Rzekł - sprawiedliwa żarliwość mnie wzrusza. Za nic już kufle, w księgach i czytaniu Cała treść rzeczy. Żal mówić przymusza: Minęły czasy szczęśliwej prostoty, Trzeba się uczyć, upłynął wiek złoty!(…) Trzeba się uczyć. Wiem z dawnej powieści, Że tu w klasztorze jest biblijoteka; Gdzieś tam pod strychem podobno się mieści I dawno swego otworzenia czeka. Był tam brat Arnolf lat temu trzydzieści I z starych książek poobdzierał wieka. Kto wie, może się co znajdzie do rzeczy? I słaby oręż czasem ubezpieczy". Rzekł. A gdy żaden nie wie, gdzie są księgi, Na ich szukanie wyznaczają posły. Żaden się podjąć nie chce tej włóczęgi, A uczonymi wzgardziwszy rzemiosły, Wolna starszyzna od przykrej mitręgi Wkłada ten ciężar na domowe osły: "Bracia kochani, wam to los nadarza"! Posłano w zwiady z krawcem aptekarza. Między dzwonnicą a furcianym gmachem, Na starożytnej baszty rozwalinach, Laty spróchniały, wiszący nad dachem, Był stary lamus; ten w tylu ruinach Nabawiał nieraz przechodzących strachem, Chwiejąc się z wiatry w słabych podwalinach. Tam, choć upadkiem groził szczyt wyniosły, Po zgniłych krokwiach dostały się posły. Czegoż nie dopnie animusz wspaniały! Przy pożądanej mecie ich postawił. Drzwi okowane posłów zatrzymały; Więc żeby długo żaden się nie bawił, Porwą za klamry: pękł zamek spróchniały, Widok się wdzięczny natychmiast objawił. Wracają, pracy nie podjąwszy marnie, Dając znać wszystkim, że mają księgarnię. Właśnie natenczas ojciec przeor trwożny Dla dobrej myśli resztę kufla dusił. Wchodzi w tym punkcie goniec nieostrożny: Porwał się ojciec i z nagła zakrztusił. Już chciał ukarać, lecz jako pobożny Wypić za karę, co było, przymusił. Zagrzany duchem pokory chwalebnym, Wypił brat resztę po ojcu wielebnym. Wdzięczna miłości kochanej szklenice! Czuje cię każdy, i słaby, i zdrowy; Dla ciebie miłe są ciemne piwnice, Dla ciebie znośna duszność i ból głowy, Słodzisz frasunki, uśmierzasz tęsknice. W tobie pociecha, w tobie zysk gotowy. Byle cię można znaleźć, byle kupić, Nie żal skosztować, nie żal się i upić! (…) Pieśń czwarta O ty, którego żaden nie zrozumiał, Gdy w twoich pismach błąkał się jak w lesie. O ty, nad którym nieraz się świat zdumiał I dotąd sławi, wielbi, dziwuje się! O ty, coś głowy pozawracać umiał, Bądź pozdrowiony, Arystotelesie! Bożku łbów twardych i próżnej mozoły, Witaj, ozdobo starodawnej szkoły!(…) Powstali wszyscy, póki nie usiędzie Pan vicesgerent, mecenas dysputy. Sławny to mędrzec i pilny w urzędzie; Wziął kunią szubę i czerwone buty. Dalej ksiądz proboszcz w rysiej rewerendzie Dalej ojcowie, co czynią zarzuty. Defendens zatem; uchyliwszy głowę, Do mecenasa tak zaczął przemowę: "Na płytkim gruncie rozbujałych fluktów Korab mądrości chwieje się i wznosi, A pełen szczepu wybornego fruktów, Niewysławioną korzyść kiedy nosi, Twoich, przezacny mężu, akweduktów Żąda, a pewien, że względy uprosi, Płynie pod wielkim hasłem, głosząc światu, Żeś ty jest perłą konchy Perypatu.

Pieśń piąta I śmiech niekiedy może być nauką, Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa; I żart dowcipną przyprawiony sztuką Zbawienny, kiedy szczypie, a nie kąsa; I krytyk zda się, kiedy nie z przynuką, Bez żółci łaje, przystojnie się dąsa. Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych, Śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych. Wpada Hijacynt, nowa postać rzeczy! Miejsce dysputy zastał placem wojny, Jeden drugiego rani i kaleczy, Wziął w łeb do razu nasz rycerz spokojny. Widzi, że skromność już nie ubezpieczy, Więc, dzielny w męstwie, w oddawaniu hojny, Jak się zawinął i z boku, i z góry, Za jednym razem urwał dwa kaptury. Lecą sandały i trepki, i pasy, Wrzawa powszechna przeraża i głuszy. Zdrętwiał Hijacynt na takie hałasy, Chciałby uniknąć bitwy z całej duszy, Więc przeklinając nieszczęśliwe czasy Resztę kaptura nasadził na uszy. Już się wymykał - wtem kuflem od wina Legł z sławnej ręki ojca Zefiryna. Ryknął Gaudenty jak lew rozjuszony, Gdy Hijacynta na ziemi obaczył; Nową więc złością z nagła zapalony, Żadnemu z ojców, z braci nie przebaczył: Padł i mecenas, z krzesłem wywrócony, Definitora za kaptur zahaczył, Łukasz, raniony zwinął się w trzy kłęby, Stracił Kleofasz ostatnie dwa zęby. Już był wyciskał talerze i szklanki, Pękły i kufle na łbach hartowanych, Porwał natychmiast księgę zza firanki: Wojsko afektów zarekrutowanych. Nią się zakłada, pędzi poza szranki Rycerzów długą bitwą zmordowanych. Tak niegdyś sławny mocarz Palestyny Oślą paszczęką gromił Filistyny. (…) Prałat, gdy postrzegł, że się darmo wadzą, Biorąc wzgłąbsz rzeczy przez swój wielki rozum, Rozkazał przynieść vitrum gloriosum.. Co niegdyś w Troi był posąg Pallady, Co w Rzymie wieczne westalskie ognisko, Tym był ten puchar czczony przez pradziady, Starożytności wdzięczne widowisko. Wyjęto ze czcią z najpierwszej szuflady; Przytomni zatem skłonili się nisko I tę wieczystej załogę rozkoszy W obydwie ręce wziął ksiądz podkustoszy. Któż cię nad niego mógł lepiej piastować, Zacny pucharze? kto nosić dostojnie? On jeden z tobą umiał dokazować, On godzien dźwigać w pokoju i w wojnie. Szli dalej, żeby ten skarb uszanować, Dzwonnik z szafarzem, ubrani przystojnie, I Krzysztof trębacz, co w post i Wielkanoc Z kościelnej wieży trąbił na dobranoc. Już się zbliżają ku miejscu strasznemu, Gdzie się zwaśnione mnichy potykają. Czynią plac wszyscy dzbanu poważnemu, Wszyscy ciekawie skutku wyglądają. Mężny nosiciel - jednak po staremu Myśli trwożliwe pokoju nie dają; Umysł wspaniały podłej trwodze przeczy, Orzeźwia dobro pospolitej rzeczy. Już są u forty, ta stoi otworem - Zły znak! W tym punkcie z daleka postrzegli, Jako mecenas, prałat wraz z doktorem Na przywitanie szybkim krokiem biegli I żeby z zwykłym wprowadzić honorem, Niektórych ojców i braci przestrzegli. Wchodzi szczęśliwie puchar między braty, Do doktorowskiej zaniesion komnaty.

Pieśń szósta (…) Postawion puchar na miejscu osobnym; Odkrył go prałat, aby był widziany. Zadziwił oczy widokiem ozdobnym, Szklni się w nim kruszec srebrno-pozłacany Wiele pomieścić trunku był sposobnym. Miara oznacza: był to dzban nad dzbany! Rzeźba wyborna na górze, a z boku Wyryte były cztery części roku. O wdzięczna wiosno, twoje tam zaszczyty Kunszt cudny wydał! Tu w pługu zziajane Ustają woły, oracz pracowity Nagli, już niwy na pół zaorane. Śpiewa pastuszek w chłodniku ukryty, Skaczą pasterki w wieńce przybierane. Pękają listki, krzewią młode trawki, Echo głos niesie niewinnej zabawki. Gospodarz z domu do wiernej czeladzi Na oglądanie roli swojej spieszy, Małe wnuczęta za sobą prowadzi, Widok go zboża już zeszłego cieszy. Niesie posiłek; czeladź się gromadzi, Porzuca brony, odbiega lemieszy. Kmotry śpiewają, skaczą, lud się mnoży; Pleban wesoły uznaje dar boży. Już kłos dojrzały ku ziemi się zgina, Już wypróżnione są gniazdeczka ptasze, Lato swych darów użyczać zaczyna; Parafijanie jadą na kiermasze. Pije ksiądz Wojciech do księdza Marcina, Piją dzwonniki, Piotry i Łukasze; Gromadzi odpust, weselą jarmarki, Skrzętne po domach kręcą się kucharki. Jesień plon niesie, korzyści zupełne, Jesień radości pomnaża przyczyny: Składa gospodarz owiec miętką wełnę, Tłoczy na zimę wyborne jarzyny, Cieszy się patrząc, że stodoły pełne; Śmieje się pleban, kontent z dziesięciny, Co dzień odbiera nowiny pocieszne, Co dzień rachuje wytyczne i meszne. Mróz rolę ścisnął, śnieg osiadł na grzędzie. Zima posępna przyszła po jesieni; Wrzaski po karczmach, radość słychać wszędzie, Trunek myśl rzeźwi i twarze rumieni. Idzie z wikarym pleban po kolędzie, Żaki śpiewanie zaczynają w sieni. Gospodarz z dziećmi dobrodzieja wita, Kończy się kuflem pobożna wizyta. Wierzchołek dzbana przedziwnej roboty Grono prałatów w kapitule stawił, Ogromne barki kształcił łańcuch złoty, Dalej wspaniałą ucztę proboszcz sprawił. Znużonej trzodzie z przykładnej ochoty Pulchnokarczysty pasterz błogosławił. Śmierć była na dnie, za nią w ścisłej parze Obfite stypy i anniwersarze. Pasą się oczy wspaniałym widokiem, Już zapomnieli o bitwie i radzie. Wtem ojciec Kasper leci szybkim krokiem, Oko podbite świadczy, że był w zwadzie, Doktor zwyczajnym tonem i wyrokiem Iść z kuflem w bitwę za pierwszy punkt kładzie "Z pełnym - rzekł prałat i tak rzecz wywodzi - Puchar ich wstrzyma, lecz wino pogodzi". (…) Wchodzą już w same progi refektarza, Skąd Mars zajadły Minerwę wypędził; Rajmund w tym czasie trzonkiem od lichtarza Jeszcze się bronił. Doktor próżno zrzędził; "Przestańcie bitwy!" - krzyczy i powtarza. Wrzask wszystkich zgłuszył, strach twarze wywędził. Jeszcze się reszta krzepi bez oręża, Gaudenty gromi, Gaudenty zwycięża. Stanął, upuścił broń, skłonił się nisko, Skoro szacowny skarb w progu obaczył. Stanęli wszyscy na te widowisko, A gdy się puchar coraz zbliżać raczył, Krzyknęli: "Zgoda!" I wojny siedlisko W punkcie dzban miejscem pokoju oznaczył Czarni i bieli, kafowi i szarzy, Wszystko się łączy, wszystko się kojarzy. Za czyje zdrowie pili w takiej porze? Nie wiem; lecz gdybym znajdował się z nimi, Piłbym za twoje, szacowny przeorze. Za twoje, który czyny chwalebnymi Jesteś i mistrzem, i ojcem w klasztorze I dajesz poznać przykłady twoimi, Jak umysł prawy zdrożności unika. Cnota, nie odzież czyni zakonnika. Czytaj i pozwól, niech czytają twoi, Niech się z nich każdy niewinnie rozśmieje. Żaden nagany sobie nie przyswoi, Nicht się nie zgorszy, mam pewną nadzieję. Prawdziwa cnota krytyk się nie boi, Niechaj występek jęczy i boleje. Winien odwołać, kto zmyśla zuchwale: Przeczytaj - osądź. Nie pochwalisz - spalę.